Żyjący oczekują prawdy

rotunda-26-09

W czasie II wojny światowej, na dziedzińcu zamojskiej Rotundy wielu Polaków oddało życie za Ojczyznę. Dziś potomkowie tych osób z wielkim uporem walczą o oddanie im należytego hołdu. Na Rotundzie w latach 1939-1944 hitlerowcy zamordowali ponad 8 tys. więźniów. Obecnie jest to jedno z najbardziej szczególnych miejsc pamięci na Zamojszczyźnie. Z woli mieszkańców ziemi zamojskiej miejsce to zostało upamiętnione jako Pomnik Męczeństwa Zamojszczyzny.
– Po wyzwoleniu został wybudowany cmentarz wojenny, na początku były to krzyże drewniane. W 1967 roku był przeprowadzony remont; postawiono pomniki, wszystko co wtedy zrobiono, widać dzisiaj. Ci co mają tutaj swoich bliskich potwierdzają, najlepiej dbano o obiekt w latach 60-tych, czyli za tej czerwonej komuny z okresu gomułkowskiego. Oni byli wtedy najlepiej docenieni – ironizuje Dariusz Klimek. Jednak, jak podkreśla jeden z zainteresowanych, sytuacja na cmentarzu od dłuższego czasu jest daleka od ideału.
Feliks Szala stracił na Rotundzie ojca i brata, obydwaj należeli do AK. Wskazuje kwaterę gdzie spoczywają jego bliscy, oznaczoną jako rząd C (trzydzieści trzy groby). Stojąc nad grobem opowiada: – Przyszedłem na grób ojca i brata, zastałem całkowicie złą tabliczkę. Podobnie rzecz miała się z innymi krzyżami. Zginęli 1 kwietnia, a data wskazywała na 1 lutego. U innych były daty styczniowe. Na pozostałych grobach brakowało nawet jakichkolwiek dat.
Sprawa dotyczy wielu mogił. Kolejne trzy grobów nadal jest opisanych błędnie. Na pozostałych 28 brakuje nawet opisu. – Chcemy, aby oni spoczywali skromnie, ale godnie. Z tych tablic nic nie można odczytać – mówi Klimek.
– Władysław Szala w roku 1920 był żołnierzem 9. pułku i walczył w bitwie pod Komarowem z konnicą Budionnego. Tam został ranny w nogę. To jest jego chwalebna przeszłość. W czasie okupacji wstąpił wraz z synem Janem do Armii Krajowej – opowiada o wojennych losach swoich bliskich Dariusz Klimek. O „podziemnej” działalności pochowanych tu partyzantów donieśli konfidenci będący na usługach gestapo. W rezultacie obaj, wraz z pozostałymi towarzyszami broni, zostali aresztowani. Początkowo osadzono ich w wiezieniu na Okrzei. Następnie trafili na przesłuchania do zamojskiej siedziby gestapo. 1 kwietnia 1944 roku zostali rozstrzelani na Rotundzie, na mocy wyroku Sądu Doraźnego Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa w Dystrykcie Lubelskim. W sierpniu 1944 roku, po zakończeniu działań wojennych na naszych terenach, podjęto się ekshumacji masowych grobów i założenia cmentarza wojennego.
– Jeden z pracujących na Rotundzie o nazwisku Stec znał mojego ojca i zapamiętał gdzie został rozstrzelany. Dokładnie przy dziesiątym oknie położył cegłę i poinformował, że naprzeciwko niego jest masowy grób mieszkańców Pniówka. Dlatego wiedzieliśmy gdzie szukać. Ciała naszych bliskich nie były spalone i zostali rozpoznani, po znakach szczególnych – mówi Feliks Szala, pokazując swoje zdjęcie zamieszczone w jednym z kolorowych folderów o Rotundzie. Stoi wraz z mamą wśród ekshumowanych zwłok ojca i brata. Wokół murów Rotundy umiejscowiono groby ofiar po obu stronach drogi prowadzącej od północy do jej dziedzińca: żołnierzy Armii Krajowej, partyzantów, żołnierzy Armii Czerwonej, a także ludności cywilnej, m.in. Żydów.
Już w roku 1947 utworzono tu Muzeum Martyrologii Zamojszczyzny – Rotunda. Jest tu wiele grobów bezimiennych, symbolicznych i zbiorowych. – Chcielibyśmy, aby w końcu zadbano o tę sprawę, bo przyjdzie taki czas, że zabraknie ludzi, którzy mają wiedzę o tym wszystkim i pozostaną tylko bezimienne groby. Imiennych grobów jest coraz mniej na tym cmentarzu – zauważa Klimek.
W tej sprawie Feliks Szala napisał jeszcze pod koniec 1994 roku pismo z prośbą o weryfikację i korektę rażących błędów. Odpowiedź z zamojskiego magistratu nadeszła szybko. Pracownik Wydziału Gospodarki Komunalnej i Ochrony Środowiska informował, że zmiany zostaną naniesione w najbliższym czasie, jednocześnie przepraszał za błędy. – Zapewniali nas, że poprawią wszystko, obiecywali nam to. Trwa to już 15 lat. Władze miejskie nie chcą nić zrobić w tej sprawie, nie chcą być zaczepiani przez nas, to ich denerwuje – kontynuuje rozżalony Szala.
Swego czasu sprawą zainteresowały się media, m.in. redaktor Czubara. Wtedy spodziewano się przełomu w sprawie, jednak nadzieje znowu okazały się złudne. – W roku 2007 na prośbę pana Feliksa Szali dokonano zmiany daty na dwóch tablicach z nazwiskiem Szala – wyjaśnia Karol Garbula z zamojskiego magistratu. I rzeczywiście pojawiła się nowa tabliczka: – Faktycznie jest poprawione, ale to fuszerka. Proszę zobaczyć jak to wygląda przyczepiona drutami tabliczka, nawet na wkręty nie było ich stać. Pod spodem jest fałszywa tablica, a na nią założona dopiero ta dobra. Czy nie można było zaczepić jednej prawdziwej? Za to, że w 1920 roku był ranny, walczył o wolną Polskę i tak wywalczył, że potraktowali jego i jego syna drutem – mówi zniesmaczony Dariusz Klimek.
Rzecznik Garbula tłumaczy: – Zapisy w księdze pochowanych na cmentarzu wojennym Rotunda dokonywane były na podstawie danych otrzymywanych z Polskiego Czerwonego Krzyża Zarząd Główny w Warszawie oraz byłego Urzędu Wojewódzkiego w Zamościu. Ponieważ występują rozbieżności w datach Urząd Miasta Zamość dokonuje ich weryfikacji na wniosek rodzin i innych osób oraz jednostek organizacyjnych.
Z tym stwierdzeniem nie zgadza się Feliks Szala – Przecież w jednej z cel wisi zdjęcie niemieckiego, oryginalnego obwieszczenia, gdzie wyraźnie są wymienieni rozstrzelani, z dokładną datą.
W trakcie przygotowywania artykułu rzecznik prasowy zamojskiego magistratu poinformował, że tablice, 28 sztuk, zmienione zostaną w I kwartale 2010 roku. Oby ta deklaracja nie wpisywała się w kanon 15-letnich obietnic. Oby pomordowani mogli spoczywać w spokoju.

Jerzy Przybyszewski.