Gmina Stary Zamość

Pierwsze wzmianki o Starym Zamościu, początkowo występującym pod nazwą Zamoście, pochodzą z 1429 roku. Od 1443 roku do XIX wieku władany był przez ród Zamojskich. Kiedy kanclerz wielki koronny Jan Zamojski założył w 1580 roku miasto Zamość, wieś nazwana została Starym Zamościem.

Miejscowość w drugiej połowie XIX stulecia miała dwie nazwy: Stary Zamość Ordynacki i Stary Zamość Kościelny. Wynikało to stąd, że część mieszkańców była zmuszona odrabiać pańszczyznę w folwarku ordynackim, część zaś w folwarku kościelnym. Na początku wsi od strony zachodniej stał kościół parafialny. Przez miejscowość biegła obsadzona drzewami droga zwana Kmicicowym Gościńcem, co zostało opisane przez Henryka Sienkiewicza w „Potopie”. Położenie ekonomiczne miejscowości było bardzo dobre, a to dzięki usytuowaniu obok skrzyżowania dróg wiodących do Lublina i Krasnegostawu, Zamościa, gromady Skierbieszów i gromady Nielisz. Ze względu na tak dogodne położenie ekonomiczne, władze carskie skupiły tu niezbędne urzędy obsługujące ludność miejscową i okoliczną. W ten sposób powstała gmina Stary Zamość, uruchomiono też na miejscu sąd do spraw administracyjnych i działów majątkowych, pocztę i szkołę rosyjską.
Władze carskie powołały do życia gminę Stary Zamość, do której włączono piętnaście wsi z przyległymi do nich folwarkami w następującej kolejności: Stary Zamość, Wierzba, Krasne, Wisłowiec, Majdan Sitaniecki, Zabytów, Wiszenki, Sulmice, Kalinówka, Huszczka Mała, Huszczka Duża, Chomęciska Duże, Udrycze, Dębowiec i Chomęciska Małe. Obsada personalna gminy była nieliczna. Na czele gminy stali: wójt z wyboru i jego zastępca, sekretarz gminy i jego pomocnik. Wójt urzędował dwa dni w tygodniu (we wtorki i soboty), a więc z tego tytułu gmina nie ponosiła dużych kosztów. W tym okresie życie na wsi zaczynało się stabilizować. Dokonano powszechnego spisu ludności, ustalono wielkość podatków, odbywał się regularny pobór rekrutów do armii rosyjskiej. Podlegał on jednak pewnym ograniczeniom: nie brano do wojska najstarszych synów. Podatki płacono jednorazowo i terminowo. Zbieraniem podatków zajmował się sołtys, który miał sporządzone listy płatników. Część podatków wypłacano na rzecz skarbu, część liczono jako składkę gminną.
Około roku 1898 na wieś zaczęła docierać gazeta „Zorza”, którą włościanie czytali z dużym zainteresowaniem. Później pojawiły się dwa inne tytuły. Były to „Zaranie” i „Gazeta Świąteczna”. Zamieszczane na łamach tych gazet artykuły wyrażały dwa odrębne poglądy na sprawy chłopów. Potem przybyły jeszcze trzy czasopisma: „Posiew”, „Polak” i „Głos Ludu”. „Zaranie” zyskało we wsi najwięcej czytelników i prenumeratów. W 1904 roku prasa podała wiadomość o wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej. Wprawdzie pod zaborem rosyjskim nie było powszechnej mobilizacji, to jednak w czynnej armii rosyjskiej służyli także Polacy. Wielu z nich powróciło do kraju.
W roku 1916 mieszkańcy wsi Stary Zamość oraz sąsiedniej wsi Wierzba postanowili utworzyć w konspiracji Polską Organizację Wojskową (POW). Organizatorami byli: Tadeusz Paszkowski, Jan Jachorek, Jelnicki, Józef Kusy i Jan Maziarczyk. Prezesem tej organizacji został Jan Jachorek, a dowództwo marszówki objął Jelnicki. Zadaniem POW była rekrutacja lokalnych szeregów oraz utrzymanie kontaktu z Legionami Polskimi. „Peowiacy” wierzyli, że po wojnie i po prawie półtorawiecznej niewoli Polska odzyska niepodległość.
W 1917 roku z inicjatywy POW rozpoczęto nauczanie dzieci z zakresu wiedzy powszechnej. Początkowo szkoła ta mieściła się w siedzibie Karola Namysłowskiego, a nauczanie dzieci rozpoczęła pani Namysłowska (żona Stanisława). Frekwencja w szkole była średnia, ponieważ w dalszym ciągu nie było obowiązku nauczania powszechnego.
W 1918 roku Polska odzyskała niepodległość. Sporządzono listy wyborcze do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej. Na Gminę Stary Zamość była tylko jedna komisja wyborcza, powstał więc też wielki ścisk. Na wybory wójta zwołano zebranie całej gminy. Głosowano przez podniesienie ręki. Wójtem został wybrany Józef Królikowski, mieszkaniec wsi Wisłowiec. Utrzymał się on na stanowisku przez dwie kadencje. Funkcjonujące władze gminne rozpoczęły organizację prac związanych z budową dróg oraz szkół. Większość robót odbywała się systemem szarwarkowym, czyli społecznie. Ludzie pracowali chętnie, a roboty szybko postępowały naprzód. W okresie tym wybudowano szkoły: w Wierzbie, Chomęciskach Dużych, Majdanie Sitanieckim i Wisłowcu. Zakupiono posiadłość Zawadzkich w Udryczach z przeznaczeniem na szkołę podstawową. Wybudowano drogi utwardzone w Wierzbie i Starym Zamościu, jak również mosty murowane w Chomęciskach Dużych, Udryczach.
Na początku wojny - we wrześniu i październiku 1939 roku nastąpiła całkowita dezorientacja miejscowej ludności. Najpierw teren gminy zajęli Niemcy, a po ich wycofaniu się przyszła Armia Czerwona, która po dość krótkim czasie wycofała się za Bug. Po odejściu Armii Czerwonej znowu przyszli Niemcy. Gmina Stary Zamość znalazła się na terenie Generalnej Guberni, która miała zostać całkowicie skolonizowana. W listopadzie 1941 roku rozpoczęła się akcja wysiedleńcza. Tak więc mieszkańcy Starego Zamościa, Wierzby, Chomęcisk Dużych, Chomęcisk Małych, Krasnego, Majdanu Sitanieckiego, Wisłowca, Udrycz przeżyli tragedię wysiedlenia. Gospodarstwa po wysiedlonych Polakach wraz z inwentarzem obejmowali volksdeutsche. Okupant wraz z policją ukraińską urządzał łapanki na ludzi, których wysłano na roboty w głąb Niemiec. Aresztowano wielu nauczycieli z terenu gminy.
Zaczynał rozwijać się ruch oporu. W odpowiedzi na działalność partyzancką, Niemcy w styczniu
1943 roku spacyfikowali wieś Wierzba rozstrzeliwując 30 osób. Pamięci poległych poświęcono tablicę pamiątkową w kościele w Starym Zamościu, a także pomnik w samej Wierzbie. Bilans strat gminy w czasie wojny to około 300 zabitych i zamordowanych, rozgrabiony inwentarz, zniszczone, spalone budynki. W sierpniu 1944 roku odbyło się pierwsze posiedzenie Rady Gminy w wolnej od hitlerowców Polsce.
Pierwszym powojennym wójtem wybranym w jawnym głosowaniu został Andrzej Kardasz. Rozpoczęto parcelację folwarków, ziemię przydzielono chłopom bezrolnym i małorolnym. W 1951 roku zniesiono urząd wójta na rzecz Naczelnika Gminy, podległemu bezpośrednio władzom państwowym. Kontynuowano budowę dróg - na przykład do Majdanu Sitanieckiego, Udrycz, Chomęcisk Dużych, Wisłowca, Podstarego Zamościa i Wierzby II. Rozpoczęto budowę sieci wodociągowych. Rok 1989 przyniósł zmianę ustroju Polski. Na czele gminy stanął wójt wybrany w demokratycznych wyborach.
red.