Nasze małe ojczyzny - Gmina Skierbieszów

Pola i łąki Gminy Skierbieszów

Pierwsza wzmianka w kronikach o miejscowości Skierbieszów pochodzą z ok. 1428 roku, kiedy król Władysław Jagiełło nadał Skierbieszów biskupowi chełmskiemu Janowi z Opatowca Zborowskiemu. Skierbieszów powstał przy gościńcu z Grabowca do Krasnegostawu wzdłuż drogi biegnącej równolegle do rzeki Wolicy jako wieś ulicówka, z kościołem usytuowanym na jej wschodnim krańcu. Nazwa miejscowości pochodzi od staropolskiego słowa „skierbiesz”, czyli „skarbnik”. W czasach II wojny światowej Skierbieszów nazywał się Heidenstein. Skierbieszów należał do Grodów Czerwieńskich, które zajął Bolesław Chrobry.

W 1453 roku, na prośbę biskupa Jana Kraski, król Kazimierz Jagiellończyk pozwolił lokować tutaj miasto. Nie wiadomo jaką zabudowę miał Skierbieszów jako gród. Najstarsze znane domy pochodziły z końca
XIX wieku. W 1494 roku król Jan Olbracht obdarzył miasto przywilejami na prawie niemieckim. Po lokalizacji miasta wytyczono przy kościele kwadratowy rynek, z którego zachodnich naroży wybiegały dwie ulice, a z naroża południowo-wschodniego jedna. Z czasem miasto rozwinęło się w stronę zachodnią, tylko tam był bowiem teren nadający się do zabudowy. Z obydwu stron założenia dworskiego powstały dwie wsie: od zachodu Zawoda, od wschodu Sady, tworząc wraz z miastem swoistego rodzaju ośrodek urbanistyczny. Miasto zostało rezydencją biskupów chełmskich, drugą po Kumowie. W roku 1426 biskup chełmski Jan z Opatowca Zborowski ufundował tu kościół pod wezwaniem Opieki Bożej i Wniebowzięcia NMP,
a w 1436 roku erygował i uposażył parafię. Drugi kościół w Skierbieszowie p.w. Św. Ducha przy szpitalu wzmiankowany jest już w 1591 roku. Herbem miasta jest „Ostoja”, wyobrażany na pieczęciach z XVI i XVII wieku. Pochodzenie herbu nie jest znane. Nieco później powstał zamek biskupi na wzgórzu za miastem, otoczony rozlewiskami i bagnami. Na wzgórzu, zwanym dziś Zamczyskiem, stał średniowieczny zamek biskupi, o którym nie zachowały się żadne zapiski w dokumentach. Okoliczna ludność mówi o nim „zamek biskupi”. Badania archeologiczne na usypanym na wzgórzu kopcu o wysokości 3 metrów doprowadziły do odkrycia śladów osadnictwa z XIV stulecia. Zamek był murowany, otoczony ziemno-drewnianymi fortyfikacjami bastejowymi, fosą oraz bagnami, które powodują, że do dzisiaj trudno do niego dotrzeć. Podobno posiadał rozległe podziemia. Całe wzgórze zajmuje powierzchnię
6 ha, a część zamkowa jest oddzielona głęboką na 3,5 metra fosą. Po zamku nie zostały żadne ślady murów. Są tylko nierówności i zagłębienia, z których jedno jest podobno zasypaną studnią. Na północny zachód od Zamczyska znajduje się pagórek, na którym stał drewniany gród obronny. Zamek ten został zniszczony podczas jednego z częstych napadów nieprzyjacielskich. Mogło to stać się w 1659 roku. Nie został już odbudowany. Drugi zamek został zbudowany przez Władysława Jagiełłę. Zamek był siedzibą Biskupów, drugą po Kumowie. Budowniczym zamku był biskup Jerzy Zamoyski ok. 1610 roku. Do dziś na osiedlu znajdują się nieodwiedzane lochy, których podobno jeszcze nikt nie zwiedził od tamtych czasów, ponieważ w którymś tunelu jest zawalone przejście. Po 1783 roku, za rządów austriackich, dobra biskupie zostały skonfiskowane i sprzedane hrabiemu Józefowi Ostrorogowi. Po zniszczeniu kościoła Św. Ducha w 1719 roku biskup K. J. Szembek zbudował nowy, który został rozebrany w 1773 roku. W 1805 roku zostało zlikwidowane chełmskie biskupstwo rzymskokatolickie (na rzecz diecezji lubelskiej). W 1817 roku w pałacu hr. J. Ostroroga była kaplica prywatna. Po Ostrorogach przeszły do Dunin-Borkowskich i za ich czasów w 1822 roku Skierbieszów utracił prawa miejskie. W czasie pierwszej wojny światowej miasto przeszło pod okupację austriacką. Front rosyjski w Galicji załamał się i do Skierbieszowa wkroczyli Austriacy. Kolejnymi właścicielami Skierbieszowa byli Mościccy (rodzice Ignacego Mościckiego Prezydenta PR w latach 1926-1939), Borzuchowscy i Wydżgowie. Ostatnią właścicielką była Maria z Wydżgów Niklewiczowa, autorka wielu powieści m.in. legend o Skierbieszowie. W 1939 roku Zamojszczyzna była miejscem walk z wojskami niemieckimi, które zakończyły się dzień przed kapitulacją Warszawy. W roku 1942 Skierbieszów i okoliczne wsie zostały wysiedlone przez okupanta, a wielu mieszkańców dostało się do obozów koncentracyjnych. Niemcy dokonali zmiany nazwy miejscowości poprzez wprowadzenie okupacyjnej nazwy nazistowskiej Heidenstein (w osadzonej tu niemieckiej rodzinie urodził się m.in. były prezydent Niemiec - Horst Köhler). Ludność Skierbieszowa doznała wszystkiego, co tylko wymyślono w planach dotyczących kolonizacji i germanizacji Zamojszczyzny, gdzie miał powstać bastion Bollwerk służący do dalszej ekspansji Niemiec na Wschód. Akcja wysiedleńcza rozpoczęła się w nocy z 27 na 28 listopada 1942 roku wysiedleniem Skierbieszowa oraz okolicznych wsi: Lipina Nowa, Suchodębie, Sady i Zawoda. Trwała ona do marca 1943 roku. Ze względu na wiosenną ofensywę, partyzancką akcję przerwano. Pomimo trudnej sytuacji na froncie wschodnim, Niemcy zmobilizowali trzy dywizje SS i w dniach 15 czerwca - 15 lipca wznowili wysiedlenie ludności. Część mieszkańców objętych akcją zbiegła i na własną rękę szukała ratunku, najczęściej udając się do rodzin i znajomych. Skutki tej akcji dla Zamojszczyzny i Skierbieszowa były tragiczne. Wysiedlono lub spacyfikowano około 290 wsi, pozbawiono ponad 120 tysięcy ludzi, w tym około 30 tysięcy dzieci, z czego zmarło około 13 tysięcy, a około 4,5 tysiąca wywieziono do Niemiec w celu zgermanizowania. Po wyzwoleniu spod niemieckiego jarzma w 1944 roku, pierwszy okres Skierbieszowa za Polski Ludowej był bardzo trudny. Skutki wysiedleń ludności odczuwalne były jeszcze bardzo długo. Zniszczenia wojenne, które niejednokrotnie przekraczały 80% budynków i utratę jakiejkolwiek infrastruktury, powodowały powolną odbudowę całej gminy.

red.