Nasze małe ojczyzny - Gmina Łabunie

Zespół pałacowo-parkowy w Łabuniach

Pierwsza wzmianka o miejscowości Łabunie pochodzi z roku 1428, kiedy w źródłach wystąpił Zenko Łabuński. W latach 1433 - 1444 notowano Wojciecha z Łabuń, a w latach 1435 - 1447 Adama z Łabuń jako właściciela Łabuń, Krynic i Dzierążni. Ten ostatni był współfundatorem kościoła w Łabuniach w 1435 roku. W latach 1466 - 1488 występował w źródłach Jan z Łabuń, a w latach 1447 - 1464 Świętosław z Łabuń. W latach 1447 - 1467 notowany był Mikołaj z Łabuń, pisarz kancelarii królewskiej, biskup kamienicki, który w 1449 roku odstąpił swój dział w Krynicach bratu Piotrowi Łabuńskiemu. W latach 1483 - 1494 jako właściciel Łabuń, Krynic i Wierzby występował Jan Łabuński, a w latach 1483 - 1492 spotykamy w źródłach Jakuba Łabuńskiego. W roku 1491 Barbara Łabuńska, żona Piotra Potockiego, została jedną dziedziczką Łabuń.

Pod koniec XV wieku lub na początku XVI wieku Łabunie przeszły w ręce Oleśnickich herbu Radwan, którzy odziedziczyli po Łabuńskich herbu Zagłoba całą włość łabuńską. Składały się na nią następujące wsie: Krynice, Dzierążnia, Wierzbie, Łabunie i Wola Łabuńska. Oleśniccy poszerzyli otrzymaną w spadku włość o Niemirków i Barchaczów. Jan z Oleśnik w roku 1532 wykupił wójtostwo w królewskiej wsi Łabuńki, a następnie jego syn Łukasz w roku 1550 wykupił wójtostwo w Łabuńkach i Hrubieszowie.
W 1578 roku właścicielem wsi był Marcin Oleśnicki. Przed 1566 rokiem pół wsi należało do Jana Rogali, od którego kupił je wraz z Wolą Łabuńską Stanisław Zamoyski. Jednak w 1566 roku zastawił on swoja część wsi za 4000 złotych Łukaszowi Oleśnickiemu, który w 1581 roku odkupił ją od jego syna - Jana Zamoyskiego. Następnym właścicielem Łabuń był Jarosław Oleśnicki, żonaty z Dorotą Bełżecką, w rękach którego znajdowały się także: Jatutów, Wierzba i Ruszów. Po śmierci Jarosława Oleśnickiego dobra łabuńskie objął po nim brat Andrzej, kasztelan radomski. Jego córka Regina Oleśnicka wniosła włość łabuńską w posagu mężowi Mikołajowi Firlejowi.
W 1648 roku Łabunie oraz sąsiednia wieś Łabuńki były własnością Stanisława Firleja z Dąbrownicy. W 1704 roku przez kilka lat obozował we wsi król szwedzki Karol XII wówczas Łabunie były własnością Zamoyskich, którzy objęli tą włość pod koniec XVII wieku. Pierwszym właścicielem Łabuń z tej rodziny był Marcin Zamoyski, żonaty z Anną z Gnina. Po jego śmierci
w 1706 roku dokonano podziału majątku, a Łabunie wraz z Łabuńkami i Wolą Łabuńską trafiły w ręce jego syna Józefa Tomasza, który jednak nie posiadła potomstwa i spadek po nim dostał się bratu Michałowi Zdzisławowi, szóstemu ordynatowi. Ten miał trzech synów, między którymi powstały targi na tle majątku.
Ostatecznie Łabunie dostały się Janowi Jakubowi, żonatemu z Ludwiką Poniatowską. Jan Jakub Zamoyski zmarł w 1790 roku, a majątek odziedziczył po nim jego siostrzeniec Hrabia Michał Wilhorski, który w roku 1801 sprzedał Łabunie Stanisławowi Grzębskiemu herbu Jastrzębiec, żonatemu z Teklą ze Stadnickich.
W 1819 roku dobra Łabunie, w skład których wchodziły: Łabunie Łabuńki, Wółka Łabuńska, Wierzbie, Majdan Ruszowski i Ruszów, odziedziczyła po Stanisławie i Tekli ze Stadnickich Grzębskich ich córka Antonina Grzębska, która wyszła za mąż za Feliksa Tarnowskiego. Następnie po matce włość łabuńską odziedziczył w 1868 roku Adam Tarnowski, a w 1887 roku otrzymał je jego syn Jan Stanisław Tarnowski. Ten w 1895 roku sprzedał Łabunie hrabiemu Aleksandrowi Szeptyckiemu z Łukaszowa żonatemu z Izabellą Sobańską.
Pod koniec XIX wieku był tu urząd gminy, klasowa szkoła etatowa, browar piwny, młyn wodny, cegielnia, destylarnia parowa i tartak.
W 1895 roku Antoni Szeptycki uruchomił w Łabuniach gorzelnię. W 1919 roku Szeptyccy planowali sprzedaż majątku, jednak do sprzedaży nie doszło.
W 1922 roku Szeptyccy przekazali zespół pałacowo - parkowy siostrom Franciszkankom Misjonarkom Maryi zajmującym się opieką nad sierotami, dziećmi opuszczonymi i chorymi.
W 1929 roku hrabia Aleksander Szeptycki posiadał w Łabuniach 1977 hektarów ziemi, cegielnie, młyn, tartak parowy i gorzelnię. Podczas II wojny światowej Niemcy zbudowali lotnisko (1940). Po II wojnie światowej po parcelacji majątku łabuńskiego powstała wieś Łabunie - Reforma.
Pierwsze lata powojenne to przede wszystkim odbudowa gospodarki ze zniszczeń wojennych. W 1945 roku w Sądzie Okręgowym w Zamościu została zarejestrowana „Samopomoc Chłopska” Spółdzielnia powstała przez połączenie spółdzielni „Owoc” w Wierzbiu, spółdzielni „Oszczędność” w Łabuniach oraz spółdzielni „Wyzwolenie” w Majdanie Ruszowskim. W styczniu 1949 roku przyłączyły się do spółdzielni „Swój do swego” z Łabuniek, „Jedność” z Ruszowa i „Pilnuj swego” z Wólki Łabuńskiej. Spółdzielnia zarządzała sklepami, stawami rybnymi, rzeźnią, gorzelnią w Łabuniach oraz browarem w Jatutowie. W latach 1945 - 1955 z działalności spółdzielni wyłączono gorzelnię, browar i stawy rybne.
W roku 1958 powstała Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna w Łabuniach na gruntach Państwowego Funduszu Ziemi. W nowozałożonej spółdzielni obszar użytków rolnych wynosił 51 hektarów. Początki spółdzielni były trudne, rolnicy nie posiadali żadnego ośrodka gospodarczego, ani maszyn. Prowadzili jedynie produkcje roślinną, uprawiając pole końmi. Dokumentację i zebrania członkowskie prowadzili w domach prywatnych. W tym okresie został powiększony obszar użytków rolnych do 230 hektarów o grunty Państwowego Funduszu Ziemi i grunty Państwowego Gospodarstwa Rolnego. Lata siedemdziesiąte były okresem umocnienia spółdzielni pod względem organizacyjnym oraz gospodarczo - finansowym.
Lata obecne to przede wszystkim bardzo prężny rozwój wsi i powstanie sieci dróg utwardzonych w większości pokrytych dywanikiem asfaltowym. Wszystkie miejscowości gminy objęte są siecią gazowniczą. Gmina jest stelefonizowana.
W celu podniesienia bezpieczeństwa pieszych odremontowano i rozbudowano nowe chodniki. Cała gmina posiada oświetlenie. Na terenie gminy funkcjonuje jeden wodociąg, którego główne urządzenie znajduje się na terenie wsi Majdan Ruszowski. W 2000 roku Łabunie doczekały się wprowadzenia ulic. W 2004 roku oddano do użytku pełnowymiarową salę sportową, która powstała przy szkole w Łabuńkach.

red.