Nasze małe ojczyzny - Grabowiec

Kościół w Grabowcu

Sąsiaduje z gminami: (od wschodu) z gminą Trzeszczany, (od północnego wschodu) z gminą Uchanie, (od północy) z gminą Wojsławice, (od zachodu) z gminą Skierbieszów i (od południa) z gminą Miączyn. Gmina Grabowiec jest jedną z mniejszych w powiecie, liczy około 5000 mieszkańców zaś powierzchnia gminy wynosi
128,9 km kwadratowych. Na 1 km kwadratowy przypada około 38 osób, gdy w powiecie średnio 64.
Historia
Grabowiec był miastem małym, którego rola w dziejach regionu ulegała zmianom. Sprzyjało temu położenie na terenie pogranicznym — ziemi bełskiej, w czasach staropolskich obszarze spornym pomiędzy Polską i Rusią, zmieniającym swoją przynależność państwową. Najstarszą wzmiankę o Grabowcu zawiera kronikarz ruski Latopis Hipacki oraz Kronika Nestora z około 1113 roku Powieść minionych lat. We wczesnym średniowieczu był już więc Grabowiec jednym z ważniejszych grodzisk na ziemi bełskiej. Osadą wczesnomiejską stał się prawdopodobnie w pierwszej połowie XIII wieku, po upadku Czerwienia. Lokacji Grabowca dokonał książę mazowiecki Ziemowit IV w 1394 roku. O charakterze tego prawa wiemy niewiele. Dokument Władysława I, księcia bełskiego, wydany w Sokalu,
8 stycznia 1447 roku informuje o przeniesieniu miasta z prawa polskiego i ruskiego na prawo magdeburskie. Prawdopodobnie więc około
1447 roku odbyła się już kolejna przebudowa ustrojowo-przestrzenna Grabowca. Od czasów tej ostatniej lokacji do drugiej połowy XVI wieku Grabowiec był centrum gospodarczym dość rozległego terytorium. Obdarzony przywilejem magdeburskim i królewskimi nadaniami jako miasto przeżywał swój okres politycznej i gospodarczej świetności. Przez niemal 130 lat, do założenia Zamościa, nie obawiano się konkurencji Hrubieszowa, Szczebrzeszyna czy innych sąsiednich miasteczek. Lata rozbiorów i zmiana przynależności terytorialnej spowodowały regres w rozwoju miasta. W okresie zaboru austriackiego (lata 1772—1809) ograniczeniu uległo sądownictwo miejskie, które częściowo przejął sędzia dominialny. Instytucja prawa własności, nieznacznie ograniczana w czasach Rzeczpospolitej Szlacheckiej przez starostów, po przejściu miasta w ręce prywatne (rok 1807) uległa istotnemu ograniczeniu. W latach zaboru rosyjskiego (1815—1918) dalsze zahamowanie rozwoju spowodowało, iż Grabowiec stał się zapóźnionym miasteczkiem z ciągle ubożejącą ludnością. Dało to w konsekwencji zamianę miasta na osadę. W tych niekorzystnych dla siebie latach grabowianie niejednokrotnie angażowali się w ruchu niepodległościowym, składając dowody swojego patriotyzmu i poszanowania rodzimych tradycji. Ożywienie życia miejskiego nastąpiło w latach 1918—1939, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Zniszczenia I wojny światowej odcisnęły jednak mocne piętno — uboga była i ludność Grabowca, i materialne zasoby miasta. Specyfika dwudziestolecia międzywojennego, trudności gospodarcze, które musieli pokonywać mieszkańcy i władze Grabowca, nie sprzyjały inicjatywom, a podjęte działania nie mogły zaspokoić potrzeb miasta w żadnej z dziedzin życia społecznego. Trudną sytuację Grabowca pogłębiła wojna polsko-niemiecka 1939 roku i lata okupacji hitlerowskiej, podczas których uległo spaleniu wiele budynków, zmniejszyła się znacznie liczba stałych mieszkańców. Nie przeszkodziło to jednak grabowianom w podjęciu walki z okupantem poprzez uczestniczenie w podziemnym ruchu oporu. Efektem tej walki i szczególnej sytuacji terytorialnej było powstanie wiosną 1944 roku „Rzeczpospolitej Grabowieckiej”. Po odbudowie zniszczeń wojennych osada weszła na drogę swojej kolejnej przebudowy politycznej, społecznej, gospodarczej, urbanistycznej i kulturalnej. Wraz z tymi przemianami zmieniło się oblicze Grabowca, inną uzyskał też rangę w dzisiejszym województwie zamojskim. Dbałość o przeszłe dzieje i dalszy rozwój sprawia zapewne, że już dziś, w dobie zagrożenia środowiska naturalnego, jest Grabowiec oazą ciszy i czystego powietrza i może kiedyś będzie, ze względu na interesującą rzeźbę terenu, ośrodkiem rekreacyjnym. Troskę o przyszłość Grabowca wyrażali niejednokrotnie mieszkańcy i miłośnicy miasteczka, proponując nawet założenie Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Grabowieckiej.
Wykorzystano fragmenty książki W. Jaroszyńskiego, „Siedem wieków Grabowca”.
red.